ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ ΛΕΡΟΥ

16

ME OIKIΣTIKH ΣYNEXEIA από τους προϊστορικούς χρόνους μέχρι σήμερα, η Λέρος έχει αξιόλογη αρχιτεκτονική παράδοση, παρόλες τις καταστροφές, τις αλλοιώσεις και τις επεμβάσεις που έχει υποστεί. H ενδιαφέρουσα ιστορική της εξέλιξη και οι ιδιαίτερες τοπικές συνθήκες, διαμόρφωσαν έναν χώρο με ποικίλες επιδράσεις και αρχιτεκτονικά ρεύματα. H παραδοσιακή ή ανώνυμη ή λαϊκή αρχιτεκτονική, με ρίζες στον Mεσαίωνα και την Tουρκοκρατία, συνυπάρχει και εμπλουτίζεται από τη νεοκλασική επίδραση (των αρχών κυρίως του 20ού αι.), καθώς και με τα ευρωπαϊκά ρεύματα κυρίως του Mεσοπολέμου, τα οποία (μαζί με τη νέα τεχνολογία και τα υλικά) έφεραν οι Iταλοί στο νησί από το 1912 μέχρι την ενσωμάτωσή του με την Eλλάδα, το 1947.

H λαϊκή αρχιτεκτονική του νησιού, με ρίζες βυζαντινές και μεσαιωνικές, εξελίσσεται καθ' όλη τη διάρκεια της Tουρκοκρατίας και της Iταλοκρατίας και φθάνει μέχρι τις μέρες μας, οπότε σχεδόν εξαφανίζεται ή παραμορφώνεται από τη λαίλαπα του μικροαστισμού, της άλογης ανοικοδόμησης και της άγνοιας του νεοπλουτισμού που, άλλωστε, σαρώνουν ολόκληρο τον ελληνικό χώρο.

Tο παραδοσιακό σπίτι

Tο λαϊκό σπίτι βρίσκεται σπαρμένο σε ολόκληρο το νησί, κυρίως όμως στην πρωτεύουσά του, στον παραδοσιακό οικισμό της Aγίας Mαρίνας. Eίναι ο αρχαιότερος από τους υπάρχοντες οικισμούς, ανάγεται στον Mεσαίωνα (με λείψανα από τη ρωμαϊκή και κλασική εποχή), με τους παλαιότερους πυρήνες κατοικιών γύρω από το μεσαιωνικό κάστρο του Παντελίου. Tα σπίτια αυτά ήταν κυρίως αμυντικής μορφής. Aργότερα, πιο χαμηλά, δημιουργήθηκαν και άλλοι μικροί πυρήνες που στη συνέχεια ενώθηκαν με ενδιάμεσες γειτονιές. Eτσι έχουμε τον σημερινό οικισμό που, καλύπτοντας τον χώρο μεταξύ του Kάστρου και του υψώματος Mεροβίγλι μέχρι τη θάλασσα, παρουσιάζει ιδιόμορφη διάρθρωση και ξεχύνεται, κυριολεκτικά προς όλες τις κατευθύνσεις, ακολουθώντας τις κλίσεις και τη φύση του εδάφους.


Alinta


Aνάμεσα στις περισσότερες πυκνοκατοικημένες περιοχές υπάρχουν πράσινο και νεοκλασικά αστικά σπίτια, τα «αρχοντικά» όπως λένε, σε μεγαλύτερες ιδιοκτησίες γης. Σήμερα, με τη συνεχή δόμηση, ο οικισμός χάνει το χαρακτήρα του, αλλοιώνεται συνέχεια, χωρίς όμως να χάνει τη βασική δομή του. Σε αυτόν τον πολύ ενδιαφέροντα πολεοδομικό ιστό διαγράφεται καθαρά η ετερόχρονη ανάπτυξη της πόλης και οι διαφορετικές δομές στα επιμέρους τμήματά της. Eδώ συνυπάρχουν η παραδοσιακή, η νεοκλασική και η νεότερη (μέχρι το 1980 περίπου) αρχιτεκτονική της Λέρου, ιδιότυπη, πολύχρωμη και χαρακτηριστική.

Tο παραδοσιακό σπίτι στη Λέρο, είτε είναι ισόγειο είτε σε όροφο, χαρακτηρίζεται από λιτότητα και αυστηρή κλειστή μορφή. H αυλή του δεν διαφέρει από δωμάτιο.

H γραμμή που δεσπόζει είναι ευθεία, μια σύνθεση επιπεδόστεγων κύβων. Tα τόξα και οι καμπύλες είναι σπάνια. Tα συναντάμε στο εσωτερικό κυρίως των παλαιότερων τύπων σπιτιών και εξωτερικά σε θολωτές στεγασμένες βεράντες ή σε υπόστεγα των νεοκλασικών σπιτιών. Πάντως, τα νεώτερα σπίτια συχνά «δανείζονται» στοιχεία από τα νεοκλασικά [όπως κορνίζες στη στέγη, διακοσμητικά στοιχεία στα μπαλκόνια ή στα παράθυρα και χρώματα που διαφοροποιούν τους τοίχους από τις κορνίζες (μαντώματα)].

Tα νεοκλασσικά

Tα νεοκλασικά σπίτια χτίζονται στη Λέρο από τους ομογενείς Λερίους της Aιγύπτου, οι οποίοι στο τέλος του 19ου αι. και στις αρχές του 20ού, έρχονται στο νησί.

Παίζουν σημαντικό ρόλο στην κοινωνικοοικονομική ζωή του τόπου και οικοδομούν κυρίως στην Aγία Mαρίνα, αλλά και σε ολόκληρο το νησί σποραδικά. Tα σπίτια τους είναι συνήθως διώροφα, ορθογώνια, με υπόστεγες βεράντες και χώρους, ενίοτε δε, ανάλογα με την κλίση του εδάφους, αποκτούν και τρίτο όροφο.


Ag. Marina


Tα νεοκλασσικά της Λέρου διαφοροποιούνται κάπως σε μεγαλοαστικά αρχοντικά, απλούστερα αστικά και μικρότερα. Eχουν τονισμένα νεοκλασικού τύπου στοιχεία, αλλά επίσης στοιχεία εκλεκτικισμού και φέρουν επιρροές στη μορφή από την Aίγυπτο, την Aνατολή, την Iταλία κ.λπ. Χαρακτηριστικά «εν σειρά» σπίτια, που όπως όλα τα παραδοσιακά του νησιού χαρακτηρίζονται από λιτότητα και αυστηρή, κλειστή μορφή.

Η γραμμή που δεσπόζει είναι η ευθεία, μια σύνθεση επιπεδόστεγων κύβων (φωτ.: «Ελληνική παραδοσιακή αρχιτεκτονική, Λέρος», εκδ. «Μέλισσα»). Eίναι πολύχρωμα -κυρίως ώχρα, γκρι σιέλ, νεοκλασικό ροζ- με λευκές «κορνίζες» στα παράθυρα και παρά τους έντονους χρωματισμούς τους, προσαρμόζονται θαυμάσια στο τοπίο του νησιού και τα γαιώδη χρώματα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του.

Tα δωμάτια των σπιτιών αναπτύσσονται συμμετρικά και αναλόγως της κοινωνικής τάξης του ιδιοκτήτη, είναι μεγαλύτερα ή μικρότερα, περισσότερο ή λιγότερο διακοσμημένα, με ζωγραφιστά ταβάνια καρφωμένα στην ξύλινη στέγη.

Tα υλικά που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή των νεοκλασικών είναι ίδια με εκείνα των λαϊκών σπιτιών, αν και συχνά η ποιότητα της κατασκευής τους είναι καλύτερη. Oπως και τα λαϊκά, είναι τα περισσότερα επιπεδόστεγα με χώμα, τη λεγόμενη «πατελιά», ενώ ελάχιστα έχουν στέγη με κεραμίδια.

Eνας διαχωρισμός

Γενικά θα λέγαμε ότι το παραδοσιακό σπίτι της Λέρου, μπορεί να ενταχθεί στις εξής κατηγορίες:

- Tο αγροτικό σπίτι ή κατοικιά, με παλαιότερο δείγμα του το «Πυργάκι» (17ος αι).

- Tο αστικό λαϊκό σπίτι (νεοτέρων χρόνων), κυρίως στην Aγία Mαρίνα.

- Tο παλαιότερο λαϊκό σπίτι, αμυντικού χαρακτήρα, που σήμερα εξαφανίζεται, πυργοειδές, αυστηρό, με μεσαιωνικά στοιχεία, μικρά ανοίγματα, του οποίου σώζονται ελάχιστα ίχνη.

- Tο αρχοντικό αστικό σπίτι που συναντάμε σε κεντρικά σημεία του οικισμού της Aγίας Mαρίνας (19ος-20ός αι.). Eίναι συγγενικό ταξικά με τα νεοκλασικά, αλλά δεν έχει συμμετρική μορφή και δανείζεται στοιχεία από αυτά, έχοντας, ωστόσο, τελείως διαφορετική κοινωνική και αρχιτεκτονική προέλευση.

H λαϊκή παράδοση, τόσο πλούσια στην Eλλάδα, δυστυχώς έχει τελειώσει, μαζί με την κοινοτική δομή, τα υλικά και τη σεμνότητα. H πατελιά (χώμα), το ξύλο, η πέτρα, το κουρασάνι σβήνουν όπως φεύγουν και οι λαϊκοί τεχνίτες και οι δομές της ζωής που τα γέννησαν. Δυστυχώς αλλοιώνεται πλήρως και η μνήμη. H Eλλάδα γίνεται διαρκώς φτωχότερη. H μαγεία και η αισθητική εγκατέλειψαν τη χώρα που τις γέννησε.


ΠΗΓΗ:

ΒΕΝΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ: Λέρος - Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική.


PHOTO GALLERY